Batman havzası, Dicle Nehri ve Garzan Çayı'nın hayat verdiği alüvyal vadileriyle insanlık tarihinin en erken yerleşimlerine ev sahipliği yapmıştır. Batman Müzesi, bölgedeki Ilısu Barajı kurtarma kazılarıyla gün ışığına kavuşturulan on binlerce paha biçilmez esere ev sahipliği yaparak Türkiye'nin en seçkin ihtisas müzelerinden biri haline gelmiştir.
"İnsanlık tarihinin ilk köy mimarisinden ilk evcil hayvan deneylerine ve ilk masa oyunlarına kadar pek çok medeniyet adımı bu topraklarda atıldı."
1. Hallan Çemi Höyüğü (M.Ö. 10.500): Dünyanın İlk Köyü
Batman'ın Kozluk ilçesi sınırlarında, Sason Çayı'nın Dicle ile kavuştuğu vadi yamaçlarında yer alan Hallan Çemi Höyüğü, Neolitik Dönem arkeolojisinin dönüm noktalarından biridir. Amerikalı arkeolog Dr. Michael Rosenberg başkanlığında yürütülen kazılarda; insanların henüz tarımı keşfetmeden önce dahi kalıcı yuvarlak planlı taş yapılar inşa ettiği ve köy düzenine geçtiği tespit edilmiştir.
Daha da önemlisi Hallan Çemi, dünya üzerinde yaban domuzunun ilk kez evcilleştirilmeye başlandığı yer olarak bilimsel literatüre geçmiştir. Kazılarda bulunan klorit taşından oyulmuş yırtıcı hayvan kabartmalı kaplar, yaban koyunu kafataslarıyla donatılmış ritüel toplanma alanları ve kemikten aletler; Şanlıurfa Göbeklitepe ile çağdaş, hatta bazı tabakalarıyla ondan daha eski bir inanç ve yaşam merkezini işaret etmektedir.
2. Başur Höyük: Dünyanın En Eski Masa Oyunu Taşları (M.Ö. 3100)
Batman-Siirt il sınırındaki Garzan havzasında yer alan Başur Höyük kazılarında, M.Ö. 3100-2900 Erken Tunç Çağı tabakasında bulunan bir mezarda arkeoloji dünyasında büyük heyecan yaratan bir keşif yapıldı: 49 adet oyma taştan oluşan figüratif bir masa oyunu seti.
Yeşil, siyah, beyaz, kırmızı ve sarı taşlardan ince işçilikle yontulmuş bu figürler; domuz, köpek, piramit, mermi ve zar benzeri heykellerden oluşmaktadır. Bu buluntu, Mısır'daki ünlü "Senet" oyunundan ve Mezopotamya'daki Ur Kraliyet Oyunundan bile daha eski olup, insanlık tarihindeki bilinen en eski strateji/masa oyunu olarak Batman Müzesi'nin nadide vitrininde sergilenmektedir.
Başur Höyük Oyun Taşlarının Önemi
Bu oyun seti, 5.000 yıl önce Dicle vadisindeki toplulukların sadece hayatta kalma mücadelesi vermediğini; soyut strateji geliştirme, taktiksel oyun kurgulama ve boş zaman değerlendirme gibi gelişmiş entelektüel pratiklere sahip olduğunu ispatlamaktadır.
3. Kuriki Höyük ve Gre Amer: Asur ve Urartu İzleri
Garzan Çayı ile Batman Çayı kıyılarında yapılan kurtarma kazılarında açığa çıkarılan Kuriki Höyük ve Gre Amer yerleşimleri, M.Ö. 2. ve 1. bin yıllarda Batman havzasının Hurri-Mitanni, Orta Asur, Geç Asur ve Urartu krallıkları için stratejik bir ticaret geçidi olduğunu kanıtlamıştır.
Kazılarda bulunan pişmiş toprak mühürler, silindir mühür baskıları, bronz savaş aletleri ve ritüel sunu çanakları, Batman'ın antik çağ boyunca Akdeniz ile İran yaylası arasındaki kervan yollarının emniyetini sağlayan kilit bir coğrafya olduğunu göstermektedir.
4. Hasankeyf Kurtarma Kazıları & Arkeopark Açık Hava Müzesi
Hasankeyf'teki kurtarma kazıları, Roma garnizonu *Castrum Cepha*'dan Artuklu Beyliği'nin görkemli saraylarına uzanan binlerce yıllık tabakalanmayı belgelemiştir. Kurtarılan yapılar:
- Zeynel Bey Türbesi: 1.100 tonluk ağırlığıyla SPMT hidrolik araçlarıyla tek parça taşınan 1473 Akkoyunlu şaheseri.
- Er-Rızk Camii Minaresi: Eyyubi Hükümdarı Sultan Süleyman tarafından 1409'da yaptırılan, birbirini görmeden inip çıkılan çift helezon merdivenli minare.
- İmam Abdullah Zaviyesi & Türbesi: Hz. Peygamber'in amcası Cafer-i Tayyar'ın torunu İmam Abdullah'ın türbesi.
- Artuklu Hamamı ve Kızlar Camii: Arkeopark alanında aslına sadık şekilde yeniden inşa edilen anıt eserler.