1. Batman Merkez (İluh): Dinamik Şehir Ruhu ve Kültür Merkezi
Güneydoğu Anadolu'nun en genç, en enerjik ve en planlı gelişen metropollerinden biri olan Batman Merkez; yarım milyona yaklaşan nüfusu, geniş bulvarları, canlı çarşıları ve kadim geçmişiyle ilin ekonomik ve kültürel kalbidir. 1940'larda 14 haneli küçük bir demiryolu bucağı olan İluh, 1948 Raman petrol keşfi ve 1955 rafineri hamlesiyle birlikte dev bir sanayi ve kültür merkezine dönüşmüştür.
Şehir merkezinde mutlaka görülmesi gereken ana değerler ve kentsel simgeler:
- Tarihi İluh Höyüğü: İluh Deresi kıyısında M.Ö. 3000'lerden beri yerleşim gören ve Batman'ın doğuşuna tanıklık eden ilk yerleşim çekirdeği.
- TPAO Site Mahallesi: 1950'li yıllarda kurulan çam korulukları, tenis kortları, açık hava sinemaları ve tarihi 1 No'lu Misafirhanesiyle Cumhuriyet döneminin örnek modern bahçe-şehir projesi.
- Gülistan Caddesi & Sanat Sokağı: Araç trafiğine kapalı, günün her saati cıvıl cıvıl olan ana yaya caddesi; kitap kafeleri, sokak müzisyenleri ve çayhaneleriyle kentin nabzı.
- Batman Müzesi: 5.000 yıllık Başur Höyük oyun taşları, 12.500 yıllık Hallan Çemi eserleri ve açık hava Arkeopark bahçesiyle Türkiye'nin en seçkin nümizmatik ve arkeoloji müzelerinden biri.
- Atatürk Parkı & Şehir Parkları: 45.000 metrekarelik alanda asırlık çınarlar, palmiyeler ve fıskiyeli süs havuzlarıyla şehrin yeşil akciğeri; Kine Em ve Jiyan parkları ile modern rekreasyon alanları.
- Alo Tevşo Pazarı & Kuyumcular Çarşısı: Sason balı, ceviz, dağ reyhanı ve köy peynirlerinin satıldığı tarihi halk pazarı ile Mezopotamya telkâri sanatının merkezi.
- Tarihi Batman Garı: 1940'tan beri Kurtalan Ekspresi'ni ağırlayan kesme taş mimarili nostaljik demiryolu istasyonu.
- Büryan Kültürü: Sabah saat 05:00'te derin kuyu tandırlarında 4 saat meşe buharıyla pişen kemiksiz kuzu büryan kebabı.
2. Hasankeyf: 12 Bin Yıllık Açık Hava Müzesi
Dicle Nehri'nin ikiye böldüğü Hasankeyf, Mezopotamya'nın kesintisiz yaşayan en kadim yerleşimlerinden biridir. Kireçtaşı kanyonunun dik yamaçlarına oyulmuş 6.000'den fazla mağara, 1.100 tonluk silindirik gövdesiyle tek parça taşınan Zeynel Bey Türbesi, çifte sarmal merdivenli Er-Rızk Camii ve yeni Arkeopark alanı ilçenin paha biçilmez değerleridir. Dicle üzerinde düzenlenen katamaran turları ve kano sporları ilçeye modern bir canlılık katmaktadır.
3. Kozluk (Hezo): Kaleler, Kanyonlar ve Asırlık Tuzlalar
Sarp dağların eteklerinde yükselen tarihi Hezo (Kozluk); Pers ve Sasani çağlarına dayanan M.Ö. 400 yapımı Kozluk Kalesi ve sarp kayalıklardaki Kandil Kalesi ile dikkat çeker. Şerefhanlar döneminde 1512 yılında inşa edilen Hızır Bey Camii ve İbrahim Bey Camii zarafet dolu taş işçiliğinin şaheserleridir.
Ayrıca Kozluk, asırlardır dağlardan çıkan doğal kaynak sularından tuz havuzlarında elde edilen meşhur Kozluk Doğal Kaya Tuzu ve neolitik çağın ilk köyü Hallan Çemi Höyüğü ile bilim dünyasında özel bir konuma sahiptir.
4. Sason: Mereto Dağı'nın (2.977 m) Eteğindeki Yeşil Cennet
Batman'ın en yüksek zirvesi olan Mereto Dağı (2.977 m) eteklerinde kurulan Sason; gür ceviz ormanları, derin kanyonları ve buz gibi yayla pınarlarıyla saklı bir doğa cennetidir. Mereto zirvesindeki tarihi şapel ve kutsal kaynak, her yıl Temmuz ayının son haftasında Müslüman ve Hristiyanların bir arada çıktığı asırlık bir barış ve şifa hacı geleneğine ev sahipliği yapar.
İlçe; kimyasal gübre kullanılmadan yetiştirilen tescilli Sason Çileği, yüksek dağ yaylalarındaki yüzlerce kır çiçeğinden derlenen Karakovan Sason Balı, cevizli sucuk ve Sevek Şelalesi mesire alanıyla gastronomi ve doğa tutkunlarının vazgeçilmezidir.
5. Beşiri (Garzan): Kadim İnançların ve 1.600 Yıllık Manastırın Yurdu
Geniş ve bereketli Garzan Ovası'na yayılan Beşiri, tarihi Tur Abdin bölgesinin kuzey kapısıdır. Ayrancı Köyü yakınlarında yükselen 1.600 yıllık Mor Kiryakus Manastırı; 2 katlı, 100 odalı muazzam mimarisiyle Süryani Ortodoks dünyasının en erken ve en saygın manastırlarından biridir.
İlçede asırlar boyunca Müslüman, Süryani ve Ezidi topluluklar yan yana, hoşgörüyle yaşamıştır. Garzan Çayı üzerindeki tarihi Memikan Köprüsü ise İpek Yolu tüccarlarının kullandığı anıt köprülerden biridir.
6. Gercüş: Mazrona Üzümü ve Asırlık Taş Konaklar
Mardin eşiğinde yükselen Gercüş; geleneksel Midyat taş mimarisini yansıtan oyma süslemeli tarihi konakları ve binlerce yıllık bağcılık kültürüyle öne çıkar. Coğrafi işaret adayı olan Mazrona Üzümü, ince kabuğu ve eşsiz aromasıyla asırlardır geleneksel pestil (bastık), kesme ve cevizli sucuk yapımında kullanılır.
İlçe merkezine yakın mesafedeki Kırkat Göleti, çam ormanlarıyla çevrili su kenarı yürüyüş parkurları ve dinlenme alanlarıyla bölgenin en sevilen nefes alma noktasıdır.