Mezopotamya toprakları yalnızca taşın, suyun ve petrolün değil; insanlığın hayal gücüyle yoğrulan en derin efsanelerin de beşiğidir. Batman ve çevresinde yüzyıllardır ocak başlarında, Garzan divanlarında ve köy odalarında dilden dile aktarılan destanlar, yöre halkının doğayla, tarihle ve sevdayla kurduğu bağı belgeler.
"Batman'da her taşın altında bir nehir, her dağın zirvesinde bir destan, her köprünün kemerinde ölümsüz bir aşk yatar."
1. Malabadi Köprüsü: Bad ile Fatma'nın Ölümsüz Aşkı
Malabadi Köprüsü hakkında anlatılan en yaygın halk efsanesine göre; Batman Çayı'nın iki yakasında yaşayan iki genç birbirine delicesine sevdalanır. Nehrin bir tarafında yaşayan Bad, diğer yakadaki sevgilisi Fatma ile buluşabilmek için her gece azgın akıntıyı yüzerek geçmektedir.
Fırtınalı bir bahar gecesinde nehir taştığında Fatma karşıya yüzerek geçmeye çalışırken sulara kapılarak kaybolur. Bad, sevdiğini kurtaramamanın kahredici acısıyla yemeden içmeden kesilir ve dönemin Artuklu hükümdarına giderek derdini anlatır. Çayın üzerine öyle devasa bir köprü inşa edilmesini ister ki, bir daha hiçbir seven suyun gazabına kurban gitmesin.
Köprünün inşaatı tamamlandığında kemerinin altına kervancıların ve yorgun aşıkların dinlenmesi için ocaklı odalar yapılır. Kürtçe Mala Badî (Bad'ın Evi / Bad'ın Eseri) olarak adlandırılan köprü, yüzyıllar boyunca bu hüzünlü aşkın anıtı olarak Batman Çayı üzerinde yükselir.
2. Yılanların Şahı: Şahmaran ve Batman Kanyonları
Mezopotamya mitolojisinin en bilge ve büyüleyici figürü olan Şahmaran (belden aşağısı yılan, belden yukarısı dünya güzeli bir bilge kadın), Batman ve Hasankeyf bölgesindeki derin kalker mağaralarıyla sıkça anılır.
Efsaneye göre yer altındaki çiçekli bahçelerde yılanlarıyla birlikte yaşayan Şahmaran, kainatın ve tıp ilminin tüm sırlarına sahiptir. Hasankeyf ve çevresindeki köylerde halen evlerin duvarlarına bereketi, sadakati ve sağlığı simgeleyen Şahmaran tabloları asılır.
3. Mereto Dağı (2.977 m) ve Nuh Tufanı'nın Şifalı Pınarı
Sason ilçesinde 2.977 metre yüksekliğiyle göğe uzanan Mereto Dağı, hem Hristiyan hem Müslüman yerel halk nezdinde binlerce yıldır kutsal kabul edilen bir doruktur.
Efsaneye göre Nuh Tufanı'nın azgın suları çekilirken gemi Cudi Dağı'na oturmadan önce ilk olarak Mereto Dağı'nın heybetli zirvesine sürtünmüş; bu nedenle zirvede fışkıran kaynak suları şifalı kabul edilmiştir. Zirvedeki tarihi taş şapel kalıntıları ve şifa pınarı, her yıl Temmuz ayında farklı inançlardan insanların bir araya gelerek barış ve şifa dilediği ortak bir buluşma alanıdır.
4. Hasankeyf Kalesi'nin Gizli Su Merdivenleri
Kuşatmalara karşı yüzyıllarca geçit vermeyen sarp Hasankeyf Kalesi'nin altında, kayaların oyulmasıyla yapılmış ve doğrudan Dicle Nehri'nin su seviyesine inen 100 basamaklı gizli su dehlizleri bulunur.
Halk arasındaki anlatılarda bu dehlizlerin nehrin altından geçerek karşı dağlara kadar uzandığı ve kenti kuşatan düşmanların hiçbir zaman bu sırrı çözemediği söylenir. Arkeolojik kazılar da kalenin gövdesinde kayaya oyulmuş gizli su kanallarını kanıtlamıştır.
5. Petrol Bulunmadan Önce: Raman Dağı'nın Yanar Taşları
1948 yılında Raman-8 kuyusundan petrol fışkırmadan çok önceki yüzyıllarda, Raman Dağı köylüleri geceleri tepe yamaçlarında yer altından sızan doğal gazların alev alarak taşları tutuşturduğunu anlatırlardı.
Yöre halkı bu alevleri "kutsal ateşler" ve toprağın kalbindeki gizli bereketin işareti olarak yorumlamış; 20. yüzyılda modern jeoloji o gizemi çözerek Türkiye'nin ilk ham petrol kuyusunu o topraklara armağan etmiştir.